Add some images first for Slideshow:1

Zamek nad Supraślą

 

rys. Leon Tarasewicz

Od czasów sięgających początków ubiegłego tysiąclecia Ziemię Gródecką przecinał szlak łączący Drohiczyn, Bielsk i Grodno. W XII wieku prawdopodobnie istniał nad Supraślą niewielki gród na tym szlaku (badania archeologiczne przeprowadzone na gródeckiej Górze Zamkowej potwierdzają to dużą ilością materiałów pochodzących z XII i XIII wieku). Od samego początku Ziemia Gródecka pozostawała w zasięgu ruskiego etnosu, wpływu prawosławia z Rusi Kijowskiej, Księstwa Halicko-Włodzimierskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego. W drugiej połowie XV wieku Iwan Chodkiewicz, należący do jednego z najwybitniejszych i najmożniejszych ruskich rodów litewskiego państwa, otrzymuje od monarchy ziemie położone między Narwią i Supraślą. Aleksander Chodkiewicz, syn Iwana, po odziedziczeniu majętności ojca, na styku Puszcz – Błudowskiej (Gródeckiej), Kryńskiej i Wołpiańskiej – wznosi nad Supraślą, w miejscu starego grodu, zamek. Sprowadza (prawdopodobnie z Kijowsko-Pieczerskiej Ławry) mnichów, dając tym samym początek Ławrze Supraskiej – jednego z największych ośrodków kultury prawosławnej w ówczesnym świecie. W swoim grodzie (Haradku) wznosi cerkiew św. Jana Teologa. Hrehory Chodkiewicz, syn Aleksandra, kontynuuje dzieło ojca i dziadka. Będąc żarliwym obrońcą i dobroczyńcą prawosławia, pozostaje do końca swych dni w  kulturze ruskiej. Wiek XVI był „złotym wiekiem” Ziemi Gródeckiej.

Unia lubelska (1569), a w szczególności unia brzeska (1596), powodują nasilenie procesu katolizacji i polonizacji znacznej części elit litewsko-ruskich. Od XVII wieku dobra gródeckie należą do Sapiehów, Paców, Chaleckich, Rakowskich, Mniszków, Potockich, Radziwiłłów, Branickich.

Odkryte (i prawdopodobnie jeszcze nieodkryte) ślady historii Ziemi Gródeckiej, w postaci dawnych dokumentów, znajdują się w wielu archiwach rozsianych po całym świecie – na pewno w Białorusi, Litwie, Rosji, Ameryce. Prezentowany niżej dokument pochodzi z Archiwum Radziwiłłów. Część tego archiwum znajduje się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. Dokument jest zatytułowany: „Inwentarz Majętności Gródka z Folwarkami Mieleszki i Nowa Wola”. Sporządzony został w 1677 roku. Zawiera m. in.: opis gródeckiego zamku, spis ludności miasta Gródek, z wyszczególnieniem posiadanej ziemi i zwierząt gospodarskich, spis ludności wsi: Zarzeczany, Dzierniakówka, Mieleszki, Bielewicze, Waliły, Załuki, opis folwarku Mieleszki i Nowa Wola.

Podobnie jak autor cytowanego dokumentu, który rozpoczyna od opisu zamku, tak i tu: „Naprzód Zamek”...

Cechy oryginalnego tekstu, które zwracają uwagę, to m. in.: dowolność stosowania małych i dużych liter, występowanie kropki jako jedynego znaku przestankowego i dowolność jej stosowania, łączenie przyimków z innymi wyrazami w jeden złożony wyraz, ograniczone stosowanie znaków diakrytycznych, występowanie nieużywanego dzisiaj znaku „ÿ” (oznaczającego „i”, „y”, „ij” bądź „yj”, w zależności od tego, co ten znak wyraża), występowanie także nieużywanego znaku „ß” (oznaczającego „sz”) i charakterystycznej konstrukcji „pß...” („psz...”), zamienne stosowanie „rz” i „ß”. Oryginalny tekst poddany został modernizacji, polegającej głównie na odtworzeniu każdego wyrazu, w możliwie wiernym, jego dawnym brzmieniu, za pomocą dzisiejszych znaków pisarskich, usunięciu dawnej interpunkcji i wprowadzeniu nowej (zabieg obarczony pewnym ryzykiem), tak by myśl autora nie została zmieniona. W pierwszej kolejności przedstawiony jest tekst w jego oryginalnej formie, potem – po modernizacji. Na końcu umieszczono alfabetyczny wykaz określeń, występujących w tekście, które mogą być niezrozumiałe, z propozycją objaśnień.

Mirosław Porębski

Tekst oryginalny:

 

Naprzod

Zamek zmiasteczka Iadąc most. napalach robionÿ Sparęczami pßyiezdzaiąc tym mostem dozamku Brama pßedktorą zwod zedwiema łancuchami Żelaznemi wJachawszÿ wZamek polewÿ Rence Domek pßedkturym Ganeczek Dranicami Krÿtÿ dosieni Idąc drzwi Starę nabiegunach wsieniach kuchnia zkominem. zsiennÿch drzwi prosto komora Apßedtym była Izdebka zoknem Iednym dßwi Nabiegunach donieÿ. wsieni wszedszÿ Poleweÿ ręce Jzba biała wktoreÿ Piec biały Kaflanÿ zkominem. oKien Tßÿ zobłonami wdßewo wprawionemi. zławami. Dßwi Vnieÿ nabiegunach Zklamko Żelazno zproboiami. stoł Lipowÿ yzedel. Steÿ Izbÿ Komora Zedwiema Oknami szklanemi drzwi donieÿ Nabiegunach zzaszczepko Żelazno. Steÿ Komorÿ komorka. napßeciwko teÿ Jzbÿ Piekarnia zpiecem czarnym dopieczenia chleba Wniÿ ław dwie Steÿ Piekarni boczna Komora drzwi donieÿ nabiegunach. ten Domek dranicami Krytÿ. Drugiy Domek pßez podworze doktorego wchodząc Sien zkorych siennych drzwi prosto Komora doschowania. Izba biała zpiecem Zielonym ykominem. Okien szklanych wdßewo oprawne tßÿ ław dwie. Stoł dobry lipowÿ. dßwi Vnieÿ nazawiasach zklamko ÿzaszczepkami Żelaznemi. Wtey ÿzbie komora Boczna zoknem Iednÿm Szklanym. Stoł wniy lipowÿ A pßyniey ÿkomorka. Ten domek dranicami krytÿ opadły Restawracÿ potßebaię. Tßeciÿ Domek wktorym Sien. ztych Sieni Izdebka Biała zpiecem białym zkominem. Okno iedne szklane. Komora drzwi donich pßytymze zaraz Domku wtyle Staięnka. wrota doniey zdranic robione Ten domek dranicami krytÿ: Browar wktorym Hornÿ Inaczÿnie browarne. doniego wrota zdranic robione zzaszczepko zelazno. wedla tego Browaru słodownia zpiecem Osietnym Dranicami krytÿ. wedla tego Browaru chlew dokarmienia wołow ÿwiepßow. Drugiÿ chlew niedaleko pßywale tak ze naswinie zbudowanÿ. Staynia nakonie wktorey moze stac koni Cugow

dwa. wteÿ złobow tßÿ ziaslami. wedla tey Stayni zaraz Gumno dla zło zenia złozenia zboza ÿmłocenia Dranicami krytę. odtego Gumna azdodom ku Ogrod Zagrodzonÿ Tynem. oddomu tego zagrodzono Dylem do Cerkwi. Ogrod doktorego Ogroda. Forta zedrzwami zZaszczepko Żelazno. Cerkiew Zewszytkim poßądkiem Zawiadomoscią Swieszczennika grodeckiego Zostaię. Swironek niewielkiy dosypania zboza zedrzwami nabiegunach Za Cerkwią Skarbiec murowanÿ zpiwnicą dßwi doniego ztarczy. Robionę. zzawiasami zproboiami. ÿ sproboiem dozamykania Okien Szesc. Tę wszÿtkie zkratami zelaznemi sproboiami apßydwuch ÿ okiennice Są Drewniane zproboiami zawiasami zelaznemi. dopiwnicy drzwi drewniane nazawiasach ÿ proboiach zzaszczepko Żelazno. y proboiem wszed szÿ donieÿ po prawey ręce pßegrodzono Tarczycami dla warzywa telKo wiidny oknie Pręnt zelaznÿ. ogrod włoskiy zaCerkwią wktorym teraz małoco Zioł iest. Drugiÿ ogrod wiezdzaiąc dozamku wbromę polewej ręce Waßywniÿ. koło tego Zamku wał niebarzoy wÿsokiy.

dokoła. naktorym dokoła Dÿlem Ogrodzono Woda dokoła Kołonie go Idzie.

Młyn na Rzece SupRasli ktorÿ nadwie kole miele. Pßytym Folusz oiednym Kole. Vpustow trzÿ ieden Jadąc zmieleszkow domiasteczka iałowÿ. Drugiy Roboczÿ. Tßeciÿ Jałowy Dozaßeczan Iadąc.

Sadzawek dwie. Tßecia Sadzawka wedla Dzierniakowki. Staw Naktorym Rudnia była pusta. Drugiÿ Staw nasokoli naktorym młyn był. Teraz pustÿ

 

Tekst po modernizacji:

 

Naprzód

Zamek. Z miasteczka jadąc, most. Na palach robiony, z poręczami. Przyjeżdżając tym mostem do zamku, brama, przed którą zwód ze dwiema łańcuchami żelaznemi. Wjechawszy w zamek, po lewej ręce domek, przed którym ganeczek dranicami kryty. Do sieni idąc, drzwi stare na biegunach. W sieniach kuchnia z kominem. Z siennych drzwi, prosto, komora, a przed tym była izdebka z oknem jednym, drzwi na biegunach do niej. W sieni wszedszy, po lewej ręce izba biała, w której piec biały kaflany z kominem. Okien trzy z obłonami w drzewo wprawionemi. Z ławami. Drzwi w niej na biegunach z klamką żelazną, z probojami. Stół lipowy i zedel. Z tej izby komora ze dwiema oknami szklanemi, drzwi do niej na biegunach z zaszczepką żelazną. Z tej komory komorka. Naprzeciwko tej izby piekarnia z piecem czarnym do pieczenia chleba, w niej ław dwie. Z tej piekarni boczna komora, drzwi do niej na biegunach. Ten domek dranicami kryty. Drugi domek przez podwórze, do którego wchodząc, sień, z których siennych drzwi prosto komora do schowania. Izba biała z piecem zielonym i kominem. Okien szklanych w drzewo oprawne trzy. Ław dwie. Stół dobry, lipowy. Drzwi w niej na zawiasach z klamką i zaszczepkami żelaznemi. W tej izbie komora boczna z oknem jednym, szklanym. Stół w niej lipowy, a przy niej i komórka. Ten domek dranicami kryty, opadły, restauracji potrzebuje. Trzeci domek, w którym sień. Z tych sieni izdebka biała z piecem białym, z kominem. Okno jedne, szklane. Komora, drzwi do nich, przy tymże zaraz domku w tyle stajenka. Wrota do niej z dranic robione. Ten domek dranicami kryty: browar, w którym horny i naczynie browarne. Do niego wrota z dranic robione z zaszczepką żelazną. Wedla tego browaru słodownia z piecem osietnym, dranicami kryty. Wedla tego browaru chlew do karmienia wołów i wieprzów. Drugi chlew niedaleko, przy wale, także na świnie zbudowany. Stajnia na konie, w której może stać koni cugów dwa. W tej żłobów trzy, z jasłami. Wedla tej stajni zaraz gumno dla złożenia zboża i młócenia, dranicami kryte. Od tego gumna aż do domku ogród zagrodzony tynem. Od domu tego zagrodzono dylem do cerkwi. Ogród, do którego ogroda forta ze drzwami z zaszczepką żelazną. Cerkiew ze wszytkim porządkiem za wiadomością świeszczennika gródeckiego zostaje. Świronek niewielki do sypania zboża ze drzwiami na biegunach. Za cerkwią skarbiec murowany z piwnicą, drzwi do niego z tarczy[c] robione, z zawiasami, z probojami. I z probojem do zamykania okien sześć. Te wszytkie z kratami żelaznemi z probojami, a przy dwuch i okiennice są drewniane z probojami, zawiasami żelaznemi. Do piwnicy drzwi drewniane na zawiasach i probojach z zaszczepką żelazną. I probojem wszedszy do niej, po prawej ręce przegrodzono tarczycami dla warzywa, tylko w jednym oknie pręt żelazny. Ogród włoski za cerkwią, w którym teraz mało co ziół jest. Drugi ogród, wjeżdżając do zamku w bramę, po lewej ręce, warzywny. Koło tego zamku wał nie bardzo i wysoki. Dokoła. Na którym dokoła dylem ogrodzono, woda dokoła koło niego idzie.

Młyn na rzece Supraśli, który na dwie kole miele. Przy tym folusz o jednym kole.

Wpustów trzy. Jeden, jadąc z Mieleszków do miasteczka, jałowy. Drugi roboczy. Trzeci jałowy, do Zarzeczan jadąc.

Sadzawek dwie. Trzecia sadzawka wedla Dzierniakówki. Staw, na którym Rudnia była, pusta. Drugi staw, na Sokoli, na którym młyn był. Teraz pusty.

Objaśnienia określeń (wg alfabetu) występujących w tekście:

 

Bieguny – rodzaj zawiasów u drzwi i wrót, w postaci wystających z ich obrysu, pionowych drewnianych czopów, obracających się w otworach zwanych stępkami.

Cug – zaprzęg z koni wyjazdowych (cugowych).

Dranica – ręcznie łupana deska z drewna iglastego służąca do krycia dachów.

Dyl – drąg, okrąglak.

Folusz – urządzenie napędzane wodą, do obróbki (folowania) sukna; także budynek lub pomieszczenie, w którym znajduje się to urządzenie.

Forta – brama, furta.

Gumno – stodoła lub jej część, do składania i młócenia zboża.

Horny – nieznane znaczenie; może chodzi o „górny”, „harny” (dumny)?

Jasło – żłób, drewniana drabinka, za którą kładziono paszę dla bydła lub koni.

Na Sokoli – być może chodzi o dzisiejszą wieś Sokole (na początku XVII wieku przy trakcie Zabłudów-Gródek stała tu jedynie karczma, wybudowana prawdopodobnie przez Chodkiewiczów); a może jest to określenie odległości rozumianej jako: „na sokoli wzrok”.

Obłona (błona) okienna – stosowany do XVII wieku materiał do wypełniania ram skrzydeł okiennych; błony wyrabiano z rybich pęcherzy, błon żołądkowych (krowich i cielęcych), a także ze skór, papieru, płótna i cienkich deseczek.

Piec osietny – piec do suszenia zboża; Dokładny Słownik Polsko-Niemiecki (Mrongovius, 1835) podaje następującą definicję: „osietne piece, jakie się w Litwie i Kurlandyi lepią przy stodołach dla wysuszenia snopowego zboża przed młodźbą trzema sklepieniami opatrzone mają tę wygodę, że są od ognia bezpieczne i trzymają ciepło od pory do pory, ale otwor ich naymniey o łokieć jest w ziemi”.

Proboj – element zamknięcia drzwi lub okna.

Świronek – mały spichlerz.

Tarczyce (tarcice) – drewniane deski.

Tyn – płot z gałęzi.

Zedel (zydel) – mebel do siedzenia, odmiana twardego taboretu, często z oparciem.

Zwód – most zwodzony.

Objaśnienie
Inwentarz sporządzono w 1677 r. Został spisany w języku staropolskim, obowiązującym w Krakowie, gdzie urzędował król. Na zamku w Gródku po polsku nie rozmawiano. Tu od początku posługiwano się językiem ruskim (starobiałoruskim), będącym wcześniej także językiem kancelaryjnym w Wielkim Księstwie Litewskim, do którego należały nasze ziemie. Dopiero w XVII w., a więc wtedy, gdy spisywano ten inwentarz, język ten zastąpiono ówczesną polszczyzną z dworu króla. Ludność Gródka i okolic ruską mowę zachowała jednak aż do dziś. Język ten przez wieki się zmieniał i obecnie jest to „prosta mowa”, będąca odmianą języka białoruskiego. Zmieniał się też oczywiście język polski – od tej cytowanej tu staropolszczyzny po obecny, którym posługujemy się i wszędzie go słyszymy.
To, że początki Gródka były ruskie, badający historię tych terenów pochodzący z Krynek ksiądz dr Tomasz Bielski podkreślił na początku swej pracy doktorskiej pt. „Krynki i okolice”, napisanej w latach 70. ub.w. Napisał ją głównie na podstawie ksiąg metrykalnych kryńskiego kościoła katolickiego. Maszynopis pracy przechowywany jest w kryńskiej bibliotece.

Historia Domu Kultury

Pomysł zbudowania placówki kulturalnej zrodził się w Gródku pod koniec lat pięćdziesiątych.... Więcej

Rada Programowa

Rada Programowa Gminnego Centrum Kultury jest społecznym organem doradczym dyrektora placówki i on ją powołuje. Do tego gremium należą osoby z różnych środowisk w gminie. Więcej

Dom Kultury +

Jesienią 2010 r. Gminne Centrum Kultury w Gródku zostało zakwalifikowane do ogólnopolskiego programu Dom Kultury +, koordynowanego przez Narodowe Centrum Kultury w Warszawie. Więcej

Siłownia " MASTER"

Siłownia mieści się w piwnicy budynku Gminnego Centrum Kultury. Dysponuje bogatym i urozmaiconym sprzętem do ćwiczeń.

Więcej

Grupa "KŁOSY"

Grupa powstała jesienią 2000 r. z inicjatywy Jana Karpowicza. Od początku jej ster objął Konstanty Kozłowski. Więcej

Usługi

Usługi świadczone przez GCK (wynajem sal, miejsca na stoiska na imprezach). Więcej
GMINNE CENTRUM KULTURY


Gminne Centrum Kultury w Gródku

16-040 Gródek, ul. A. i G. Chodkiewiczów 4
Tel/fax 85 718 01 36
biuro@gckgrodek.pl

NIP: 966 18 94 163 REGON: 2001 399 73

BS Białystok O/Gródek
68 8060 0004 0390 0202 2000 0050